عروهء وثقى عقل و حبل متين عدل متمسك باشيم . . . و قصر مملكت و حصين سلطنت را مشيد سازيم . . . و رغبت رعيت در مطاوعت و متابعت اوامر و نواهى خود ، زيادت گردانيم . . . و به محاسن شيم ، از ملوك عرب‌وعجم و وزراى ترك و ديلم بگذريم . . . و اصناف رعايت دربارهء رعيت مبذول داريم . . . و در صغير و كبير به نظر احترام و توقير نگريم . . . بدين‌جهت ، به استعجال تمام ، رسايل . . . پيش علماى زمان و فضلاى دوران . . . فرستاديم كه عنان عزيمت بصوب ما معطوف فرمايند . . . و ربع رشيدى . . . كه طرح انداخته و تهيهء اسباب عمارت آن ساخته بوديم ، اكنون به يمن همت فضلا به اتمام پيوست . » « 1 » در همين نامه مىبينيم كه در ربع رشيدى ، 24 كاروانسراى رفيع . . . و هزار و پانصد دكان و سى هزار خانه با حمامها و بساتين و حوانيت طواحين ( يعنى دكانها و آسياها ) و كارخانه‌هاى شعربافى و كاغذسازى و رنگرزخانه و دار الضرب و غيره ساخته شده بود و در دار القرآن ، دويست نفر حافظ با ادرارات از اوقاف شيراز و روم ، مشغول تلاوت و تعليم قرآن بودند ، در كوچهء علماء ، چهار صد نفر از عالمان و فقيهان و محدثان با ادرارات و جامه و صابون و حلوا ، سكونت داشتند . و در محلهء طلبه ، هزار نفر شاگرد درس مىخواندند ، و شش هزار طالب علم ديگر از ممالك اسلام در تبريز سكونت داده شده بودند كه از حاصل جزيهء روم و قسطنطنيه و هند ادرارات داشتند . ( در واقع دانشكدهء الهيات آن روز را تشكيل مىدادند ) . پنجاه طبيب حاذق ، از هند و چين و شام و مصر در دار الشفاى تردد داشتند كه هريكى ده نفر آموزندهء طب زير تربيت خود داشت و كحالان و جراحان هريكى پنج نفر را در صنعت كحالى و جراحى و مجبرى ( شكسته - بندى ) مىپروردند ؛ و اين مردم در كوچهء معالجان ، در عقب دار الشفاى باغ رشيدآباد ( كه اين بخش از ربع رشيدى مانند دانشكدهء پزشكى امروز است ) سكونت داشتند « 2 » كه زبدة الاطباء محمد بن النيلى سر طبيب آن بوده و به فرمايش او ، از خواجه علاء الدين هندو ، انواع روغنها و ادويه كه در تبريز نبوده ، خواسته‌اند . « 3 » علاوه بر اين ، اهل صنايع و محترفه نيز ، هريكى ، در كوچه‌هاى مخصوص اين « شهرچه » ساكن بوده‌اند . در همين نامه ، سپارش شده است كه صوف بافان انطاكيه و طرسوس را براى اين مؤسسهء صنعتى ، با لطف و مواسات بفرستند و از پادشاه قبرس نيز 20 نفر پشمينه‌باف خواسته و به تبريز ارسال دارند . « 4 » در ربع رشيدى ، دار الشفاء ، دار القرآن ، دار الحديث ، دار الضيافه و دار الحجاج و موقوفات فراوان بود . از جمله موقوفات رشيدى ، پنجهزار نخيل در خبيص ، هزار تا در طبس بود . از ساير موقوفات ، دويست و پنجاه هزار گوسفند ، و 20 هزار مرغ و ده هزار غاز و ده هزار اردك و هزار رأس گاو نر و هزار رأس درازگوش بود ، و هر سال از حاصل موقوفات رشيدى ، 748 هزار من نان و سيصد و بيست هزار من گوشت ، به ارباب استحقاق مىدادند . در ربع رشيدى دو بيت الكتب نيز به يمين و يسار گنبد ساخته شده بود كه تنها هزار مجلد مصحف در آن وجود داشت ؛ و از آن جمله 400 عدد با طلا و ده عدد به خط ياقوت و 8

--> ( 1 ) . مكاتبات رشيدى . به اهتمام و تصحيح محمد شفيع ، ص 317 - 315 . ( 2 ) . ر ك : همان . ص 320 - 317 . ( 3 ) . ر ك : همان . ص 53 . ( 4 ) . ر ك : همان . ص 321 - 320 .